Nina Andrycz
Aktorka przez 70 lat związana z Teatrem Polskim w Warszawie. Niemal do końca długiego, ponad stuletniego życia była czynna zawodowo. W jednym z wywiadów powiedziała: „Im dłużej żyję, tym bardziej się upewniam, że jedynym skarbem, jaki w naszych burzliwych czasach możemy posiadać względnie bezkarnie, jest życiorys”.
Salome spodobała się Przybyłko-Potockiej
Nina Andrycz urodziła się 11 listopada 1912 roku w Brześciu nad Bugiem. Tam zdała egzamin dojrzałości. Przez rok studiowała prawo na Uniwersytecie Wileńskim, następnie rozpoczęła naukę na wydziale humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Równolegle studiowała aktorstwo w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej.
Otwarty dla prasy i publiczności pokaz spektaklu dyplomowego odbył się w 1934 roku na scenie Teatru Polskiego. Andryczówna grała tytułową Salome w wybranych scenach z jednoaktówki Oscara Wilde’a. Jak wspomina, zaraz po spektaklu, w płaszczu narzuconym w pośpiechu na kostium, z bijącym sercem stanęła przed dyrektorem Arnoldem Szyfmanem, który zaproponował jej angaż. Miał powiedzieć, że Salome szczególnie spodobała się jego żonie, gwieździe Teatru Polskiego – Marii Przybyłko-Potockiej. Recenzenci równie dobrze ocenili rolę: „Ileż piękna, ileż czaru, ile powagi najszlachetniejszego tłumionego patosu ta początkująca aktorka wlać potrafi w każdy swój ruch, w każdą pauzę, w każdą wibrację głosu” (Wincenty Rzymowski, „Kurier Poranny”, 1934, nr z 12 VI).
Po dyplomie Andrycz wyjechała na kilka miesięcy do Wilna, gdzie w Teatrze na Pohulance zadebiutowała Glorią w „Nigdy nie można przewidzieć” G. B. Shawa i Ofelią w „Hamlecie” Szekspira. Jesienią 1935 roku wróciła do Warszawy. Czekało tu na nią obiecane przez Szyfmana miejsce w zespole Teatru Polskiego i na początek role niezbyt duże, ale za to w prestiżowych produkcjach w reżyserii Leona Schillera: Regana w „Królu Learze” Shakespeare’a i Strach w „Kordianie” Słowackiego. Pierwsze triumfy przyszły w 1936 roku wraz z rolą Antoniny w „Tessie” Jeana Giraudoux w reżyserii Aleksandra Węgierki. Duet – Elżbieta Barszczewska w roli Tessy i Andryczówna jako jej siostra – podbił serca publiczności. Spektakl cieszył się tak dużym powodzeniem, że został przeniesiony z niewielkiego Teatru Nowego (kierowanego również przez Szyfmana w ramach TKKT) na scenę Teatru Polskiego. Nina wspominała, że dzięki roli Antoniny (Tony) zaprzyjaźniła się z Julianem Tuwimem, a Hanka Ordonówna w dowód uznania przesłała jej do garderoby bukiet storczyków. Nic jednak nie było wówczas dla niej tak ważne jak pochlebna opinia Aleksandra Węgierki. Jak przyznała po latach, znakomity aktor i reżyser był jej pierwszą i jedyną miłością. Jego portret miała zawsze przy sobie, wisiał w kolejnych mieszkaniach, nawet w okresie małżeństwa z Józefem Cyrankiewiczem.
Obiekty w kolekcji
Ma predyspozycje, ale czy ma łut szczęścia?
Pierwszy spektakularny sukces przyniosła Ninie Andrycz w roku 1936 rola Solange w „Lecie z Nohant” Jarosława Iwaszkiewicza. Krytyka wskazywała na dojrzałość, konsekwencję w prowadzeniu roli, a przy tym ogromny wdzięk młodej aktorki. Podkreślano, że grająca George Sand doświadczona Przybyłko-Potocka znalazła w Andryczównie równorzędną partnerkę. Nina wspominała wiele lat później, że dużo nauczyła się od Potockiej, grając jej córkę w spektaklu, który osiągnął rekordową, jak na tamte czasy, liczbę 160 powtórzeń.
Kolejna rola, Lukrecja Borgia w „Cezarze i człowieku” Adolfa Nowaczyńskiego z 1937 roku, ugruntowała jej pozycję wschodzącej gwiazdy sceny przy Karasia i zbudowała emploi, które aktorka będzie rozwijać i umacniać przez kolejnych kilkadziesiąt lat. Autor sztuki po premierze ofiarował Ninie Andrycz egzemplarz „Cezara i człowieka” ze staroświecko egzaltowaną dedykacją: „Więcej niż pięknej i dogłębnie inteligentnej odtwórczyni Lukrecji Borgii z życzeniami, aby szybko przyswoiła sobie język angielski, wydostała się na Europę, przepłynęła Ocean i podjęła tradycje Modjeskiej. Ma wszystkie dane, czy ma łut szczęścia?”. Miała! Po sukcesie tej roli odezwał się zagraniczny impresario – Alfred Harding, który być może uczyniłby z Andrycz drugą Modjeską, jak nazywano w Ameryce Helenę Modrzejewską, gdyby nie to, że świat bardziej niż sztuką teatru interesował się już nadchodzącą wojną.
W roku 1938, na 25-lecie Teatru Polskiego, Nina Andrycz zagrała Joannę w pamiętnej inscenizacji „Nocy listopadowej” Wyspiańskiego w reżyserii Węgierki. Dobre recenzje zebrała również po rolach Aleksandrine w prapremierze „Maskarady” Iwaszkiewicza i Blanki w „Szczyglim zaułku” G. B. Shawa. Nie wyjechała do Stanów. Wybuch wojny zastał ją w Warszawie, której już nigdy nie opuściła, wiążąc z nią swoje artystyczne i prywatne życie. Tu znalazła teatr, który zaczęła nazywać swoim domem.
Niewiele brakowało, by przed wojną zadebiutowała także w kinie. Latem 1939 roku Eugeniusz Bodo chciał ją zaangażować do filmu „Uwaga! Szpieg!”, w którym miała zagrać niemiecką agentkę. Zdjęcia realizowano m.in. w Gdyni i na Helu, a premierę zaplanowano na koniec września. Wybuch wojny przerwał produkcję. Film nigdy nie trafił na ekrany, a Andrycz prawdopodobnie nie zdążyła stanąć przed kamerą. Na swój debiut filmowy musiała poczekać ponad dekadę.
Gwałtownice wiedzą, czego chcą
W czasie okupacji, jak większość artystek i artystów, bojkotowała instytucje kultury, przejęte przez Niemców. Przez pięć lat nie grała w teatrze. Zdarzało jej się występować w słynnej barokawiarni U Aktorek, m.in. z Mieczysławą Ćwiklińską, Tolą Mankiewiczówną. Mieczysławem Foggiem. Utrzymywała się z pracy kelnerki.
Po wojnie Nina Andrycz powróciła do Teatru Polskiego, do dyrektora Szyfmana. Nowy rozdział kariery aktorskiej otworzyła rolami w wielkim repertuarze klasycznym: znakomitą Szimeną w „Cydzie” Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Edmunda Wiercińskiego, Lady Milford w „Intrydze i miłości” Fryderyka Schillera w reżyserii Aleksandra Bardiniego i tytułową Marią Stuart w młodzieńczym dramacie Juliusza Słowackiego, reżyserowanym przez Romana Zawistowskiego. Galerię koronowanych głów w jej aktorskim dorobku miały wkrótce dopełnić Elżbieta Valois w „Don Carlosie” Schillera, Kleopatra w sztuce napisanej dla niej przez Ludwika Hieronima Morstina, Lady Makbet w szekspirowskiej tragedii, Elżbieta, królowa Anglii w „Marii Stuart”, tym razem Schillera. Postacie te określała mianem „gwałtownic”. Pisała we wspomnieniach, że „wiedzą, czego chcą i na ogół tak mocno chcą, że aż usiłują narzucić swoją wolę ludziom i okolicznościom”. Nie ma wątpliwości, że wiedziała, co mówi.
Obiekty w kolekcji
Królowa albo… Matka Boska
Po objęciu po raz kolejny dyrekcji Teatru Polskiego w 1955 roku Arnold Szyfman szukał właściwego repertuaru dla Niny Andrycz. Jak czytamy we wspomnieniach jego drugiej żony – Marii Szyfmanowej, dyrektor miał szczery sentyment i oddanie dla swojej „starej gwardii”. Ninę Andrycz cenił za talent, urodę, styl i, co niemniej ważne, przywiązanie do Teatru Polskiego. Chciał jej zaproponować rolę na miarę jej temperamentu i oczekiwań, ale też dającą teatrowi nadzieję na sukces artystyczny, nie tylko finansowy. A to nie było łatwe.
Nina Andrycz od 1947 roku była żoną Józefa Cyrankiewicza. Polska nie znała wcześniej takiej pary: aktorka i czołowy polityk, na dodatek premier. Ich życie budziło powszechne zainteresowanie. Kiedy więc przez miesiące nazwisko Niny nie pojawiło się na afiszu Teatru Polskiego, na mieście zaczęto plotkować, że dla pani premierowej właściwa może być zapewne tylko rola królowej albo… Matki Boskiej. Żart spodobał się Szyfmanowi, który zaproponował jej coś pośredniego – rolę tytułowej Świętej Joanny w sztuce G. B. Shawa. Spektakl cieszył się powodzeniem, a Joanna Niny Andrycz była, jak pisali recenzenci, „rozżarzoną do białości ideą czynu, rozedrgana emocjonalnie i powściągliwie skupiona, prosta, kobieca, pełna uroku i zapalczywie dzielna jak młody chłopak”.
Jak się wydaje, rola Joanny pozwoliła jej przyjmować propozycje, które nie korespondowały wprost z jej ulubionym „królewskim” emploi. Na początku lat siedemdziesiątych Andrycz podjęła wyzwanie zagrania roli Dulskiej w sztuce Gabrieli Zapolskiej w reżyserii Krystyny Meissner. Podobno matka aktorki nie przyszła na premierę, bojąc się klapy, która zrujnuje zawodowy wizerunek córki. Tymczasem Dulska Niny Andrycz była zaskakującą kreacją – mocna, władcza, nieznosząca sprzeciwu, odpychająca w swym kołtuństwie małomiasteczkowa królowa-tyran. Krystyna Meissner potrafiła mistrzowsko wykorzystać cechy aktorstwa Niny Andrycz. Recenzenci pisali o przewrotnej interpretacji roli, która, nie uciekając od groteski, ujawniła całą grozę traktowanej dotąd czysto komediowo postaci Dulskiej.
Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte przyniosły aktorce więcej ról, w których z powodzeniem grała wbrew swemu scenicznemu wizerunkowi. Do najważniejszych należą Małgorzata w „Karnawale” Miklósa Hubaya, Ksena w sztuce „Maestro” Jarosława Abramowa, Valida w „Babie-Dziwo” Marii Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej, Eugenia w „Tangu” Sławomira Mrożka.
Obiekty w kolekcji
Szczególnie interesująca była jej rola w sztuce Mrożka. Znakomicie obsadzona przez Kazimierza Dejmka, Andrycz oddała Eugenii wszystko to, co w innych rolach wydawać by się mogło archaiczne, a tu sprawdziło się znakomicie. Eugenia w domu Stomilów po prostu „jest”, jakby była tam od zawsze, w aksamitnej sukni, z wysoko upiętymi włosami i władczym spojrzeniem, które znamy z jej wielkich ról – Marii Stuart, Lady Milford, Lady Makbet.
Mogłaby uwieść tuzin prezesów
Nina Andrycz szczodrze wyposażała grane postacie. Pisano, że jest specjalistką od „uczuć ostatecznych”, że często „ponad pojemność roli daje swoim bohaterom intelekt i głębię emocjonalną, poczucie moralne i skalę wartości”. Podsumowywała to tak: „Rozumiem walkę z losem, walkę o władzę, o miłość, o wolność, o rozszerzenie świadomości, krótko mówiąc: walkę z życiem o życie”.
Dzięki intuicji i umiejętności reżyserowania samej siebie umiała odnosić sukcesy również w inscenizacjach uznanych za mniej udane artystycznie. Potrafiła terroryzować reżyserów i hipnotyzować publiczność. Niemal zawsze jej role przemawiały do wyobraźni widzów, znajdując poklask i zrozumienie. W teatrze zachodziły zmiany estetyczne, gra aktorska ulegała przeobrażeniom, stylistyka zakorzeniona w przedwojennej tradycji odchodziła bezpowrotnie, a mimo to Nina Andrycz umiała przez lata obronić swój styl i utrzymać przychylność widzów. Izabela Łęcka w adaptacji „Lalki” Bolesława Prusa (1952), Natalia Pietrowna w „Miesiącu na wsi” Iwana Turgieniewa (1955), Abbie w „Pożądaniu w cieniu wiązów” Eugene’a O’Neilla (1961) to role wspominane do dziś, choć spektakle, w których je zagrała, nie zyskały akceptacji krytyki. Dzięki popularności Niny Andrycz wspomnianą „Lalkę”, wbrew nienajlepszym recenzjom, zagrano 300 razy. Już w latach trzydziestych Tadeusz Boy-Żeleński, po obejrzeniu zabawnej, choć błahej sztuki Stefana Krzywoszewskiego „Koleżanki”, napisał, nawiązując do treści spektaklu, że aktorka ze swym wdziękiem i intensywnością bycia na scenie „mogłaby uwieść nawet tuzin prezesów”.
Obiekty w kolekcji
Nina Andrycz zagrała w kilku filmach, choć jej dorobek w porównaniu z teatralnym był skromny. Zadebiutowała rolą Marii Kalergis w „Warszawskiej premierze” Jana Rybkowskiego (1951). Zagrała Joannę d’Ursins w „Uczcie Baltazara” Jerzego Zarzyckiego (1954), a po latach wystąpiła w „Kontrakcie” (1980), „Sercu na dłoni” (2008) Krzysztofa Zanussiego i „Jeszcze nie wieczór” (2008) Jacka Bławuta, gdzie zagrała samą siebie.
Znacznie więcej możliwości dawał jej Teatr Telewizji, z którym współpracowała od 1958 roku i grała pierwszoplanowe role w adaptacjach wybitnych dzieł literatury, m.in. Małgorzatę w „Damie kameliowej” (1958), Emmę Bovary w „Pani Bovary” (1959), tytułową Annę Kareninę (1961), Dianę de Belflor w „Psie ogrodnika” (1962) oraz Rebekę w „Rosmersholmie” (1964). Były to postacie o złożonej psychologii, silnych osobowościach i niejednoznacznych motywacjach, bliskie bohaterkom, które przyniosły Andrycz uznanie na scenie Teatru Polskiego. Za twórczość telewizyjną czterokrotnie otrzymała Srebrną Maskę, nagrodę przyznawaną przez widzów. O ile więc kino nie wykorzystało w pełni jej aktorskich możliwości lub też nie znalazło formy, w której jej aktorstwo mogłoby się sprawdzić, o tyle Teatr Telewizji stał się ważnym obszarem jej twórczości, pozwalającym dotrzeć do znacznie szerszej publiczności niż widownia teatralna.
Po latach mówiła, że nie położyła żadnej roli, zawsze miała powodzenie albo… wielkie powodzenie. Jej gwiazda z upływem lat bladła, ale damą pozostała do końca.
A jednak nie umarłam…
Często powtarzała, że kochała swoją pracę i „swój” Teatr Polski bardziej niż męża, Józefa Cyrankiewicza, którego nazwisko przyjęła jako drugie, ale nigdy nie używała. Nie czuła się też powołana do rodzenia dzieci. Jak twierdziła, nie miała instynktu macierzyńskiego, chyba że wobec ról, które, tylko z pozoru żartobliwe, nazywała swoimi córkami. Ta bezkompromisowa miłość kazała jej się rozstać z teatrem, kiedy przestał przystawać do jej wyobrażeń. Rozstać po blisko siedemdziesięciu latach pracy.
Próbowano ją zatrzymać w teatrze. Niestety uparcie odrzucała propozycje – nie cierpiała słowa „starość”, nie widziała też siebie w rolach starych kobiet. Gdy przyjęła rolę „Starej” w „Krzesłach” Eugène’a Ionesco, u boku Ignacego Gogolewskiego mającego grać „Starego”, wynegocjowała z dyrekcją, by na afiszu postacie nazwać Ona i On. Trzy lata później, w 1998 roku, w wieku 85 lat, zagrała główną rolę w „Wizycie starszej pani” Friedricha Dürrenmatta w reżyserii Zdzisława Wardejna. Propozycji zagrania w monodramie Różewicza „Stara kobieta wysiaduje” już nie przyjęła, podobnie jak roli dziewięćdziesięcioletniej Marleny Dietrich w sztuce „Marleni”. Była to być może niezgoda na własną starość, ale też na pewno brak zgody na zmiany, jakie zaszły w teatrze i w literaturze teatralnej. Nie umiała się z nimi pogodzić.
Obiekty w kolekcji
Jak napisała w ostatniej z książek, przygotowując się do pożegnania ze sceną, nie umarła z żalu i tęsknoty tylko dlatego, że nadal chciała się uczyć. W roku 1983 zadebiutowała jako poetka zbiorem wierszy „To teatr”. Brała udział w spotkaniach autorskich i wieczorach poetyckich. Wydała kilka książek, w tym dwa tomy wspomnień. Ksiądz Jan Twardowski we wstępie do jednego z wydań jej wierszy napisał: „Autorka nie znosi nicości, pustki, modnych sytuacji bez sensu, rozpaczliwych nastrojów, które zbyt często pojawiają się we współczesnej poezji. Nina Andrycz wierzy w ład, celowość istnienia, ukryty sens i urok codzienności”.
W drodze do ...
Dowód tożsamości
imiona rodziców?
Wszystko było w umowie
z magistratem stolicy
ale umowa spłonęła
razem z miastem.
Stałe miejsce pobytu?
Do niedawna - ogrody
rajskie.
Może pani uściślić gdzie to?
Na wschodzie Europy.
Tam gdzie w lecie – jaśminy
w jesieni – śpiewne deszcze
a zimą – śnieg czysty
i w górach sanna.
Niestety, zameldować nie
możemy.
Nic nie szkodzi.
ja najlepiej się czuję
w drodze do –
wiersz Niny Andrycz z tomu „Drugie spotkanie z diabłem”, 1985