W labiryncie teatru

Maria Wiercińska należała do grona twórczyń i twórców ukształtowanych przez Redutę Juliusza Osterwy. Teatr był dla niej nie tylko przestrzenią aktywności artystycznej, ale także moralnego zobowiązania wobec jednostki i wspólnoty. Na drodze samodzielnych poszukiwań odkryła, że teatr może też być narzędziem edukacyjnym. Aktorka, pedagożka i współtwórczyni przemian teatralnych XX wieku, przez całe życie pozostawała wierna przekonaniu, że teatr powinien kształtować wrażliwość społeczną i duchową od najmłodszych lat. 

W czasie wojny współtworzyła konspiracyjne życie teatralne, po wojnie uczestniczyła w odbudowie polskiej kultury scenicznej, poczynając od podstaw, czyli od edukacji. Reprezentowała typ artystki oddanej pracy organicznej: pedagogicznej, zespołowej, formacyjnej, współtworzyła i inspirowała środowisko ludzi, którzy podobnie jak ona, widzieli teatr nie tylko jako zawód, lecz także skuteczne narzędzie wpływania na otoczenie. Z pasją rozwijała sztukę żywego słowa oraz zajmowała się edukacją zawodową aktorów. Swoje doświadczenia zebrała w kilku publikacjach, w których wiele uwagi poświęciła pracy teatralnej z dziećmi i propagowaniu wiedzy na temat możliwości wychowawczych i dydaktycznych teatru, dając podwaliny pod nowoczesną pedagogikę teatru.

Maria urodziła się w Łodzi w 1902 roku. Jej ojciec prowadził przy Piotrowskiej pracownię chemiczno-bakteriologiczną, wytwarzającą szczepionki i surowice. W 1907 roku przeniósł praktykę do Warszawy. Państwo Serkowscy wychowywali swoje trzy córki – Maria była z nich najmłodsza – w duchu nowoczesnego patriotyzmu. Najstarsza Janina (po mężu Morawska) działała w komitecie redakcyjnym „Pro Arte et Studio”, napisała kilka utworów dramatycznych i kilkadziesiąt słuchowisk radiowych, w czasie wojny należała do AK, po wojnie była kierowniczką literacką Teatrów Miejskich w Warszawie, a następnie Teatru Lalki i Aktora w Poznaniu; Zofia (Woyzbuna, po drugim mężu Romańska) wychowała troje dzieci, które również należały do AK, Maria – dzięki kontaktom siostry – od najmłodszych lat miała kontakt z warszawskim środowiskiem artystycznym, już jako nastolatka korespondowała z Janem Lechoniem. 

Ukończyła renomowane, postępowe gimnazjum Cecylii Plater-Zyberkówny. W 1921roku rozpoczęła naukę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, równocześnie kształciła się na Kursach Wokalno-Dramatycznych Heleny Józefy Hryniewieckiej i brała udział w spotkaniach studenckiego Koła Sztuki Dramatycznej, prowadzonego przez Edmunda Wiercińskiego.  W kolejnym roku porzuciła filozofię i wraz z grupą osób z Koła, wśród których był też Edmund, wstąpiła do Reduty. Latem 1925 roku wzięła ślub z Wiercińskim, przyjmując jego nazwisko. Oboje odeszli z Reduty w 1927 roku i związali się z Leonem Schillerem, grając w teatrach Łodzi, Lwowa i Warszawy. W ciągu czternastu lat zagrała w ponad sześćdziesięciu spektaklach, zwracając uwagę krytyków talentem recytatorskim.

Maria, zainteresowana nie tylko praktyką, ale też teorią teatru, w 1934 roku zrezygnowała z kariery aktorskiej koncentrując się na działalności recytatorskiej i pedagogicznej. W sezonie 1934/35 objęła reżyserię i kierownictwo artystyczne działu poranków poetyckich, organizowanych przez studenckie Koło Polonistów Uniwersytetu Warszawskiego. Samodzielnie zorganizowała kilkadziesiąt czytań wierszy i prozy w teatrach, klubach literackich i artystycznych, w domach związkowych i więzieniach w całej Polsce. Brała udział w wieczorach autorskich wielu poetów i prozaików czytając ich utwory. Uczyła plastyki ruchowej i tanecznej na kursach wakacyjnych, m.in. w Krzemieńcu (1934), Radzyminie (1937), Pszczynie (1938). Prowadziła zajęcia z mówienia wiersza w warszawskim Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej. W 1935 roku w radiu wyemitowano „Niebezpieczne życie” – słuchowisko autorstwa i w reżyserii Marii. Sztuka zyskała uznanie i weszła do historii polskiego teatru radiowego, doczekując się powojennych realizacji, m.in. w 1947 roku oraz w Teatrze Polskiego Radia w sierpniu 1972 roku. Swoimi doświadczeniami Maria dzieliła się publikując artykuły i recenzje na temat sztuki żywego słowa i teatru szkolnego w „Pionie”, „Teatrze w Szkole” i „Scenie Polskiej”.

Podczas II wojny światowej pracowała w Warszawie jako nauczycielka w Szkole Mechanicznej R. Wolframa gdzie uczyła języka polskiego i bezpieczeństwa pracy (prawdopodobnie co drugi tydzień dwie godziny) oraz w Miejskiej Szkole Baletowej, gdzie prowadziła zajęcia z techniki wyrazistości scenicznej. Dzięki stałemu zatrudnieniu miała niewielkie regularne wynagrodzenie, ale dużo ważniejszy był dostęp do kartek żywnościowych i kenkarta zapewniająca ochronę przed wywózką na roboty przymusowe. Budżet, trzyosobowej już wówczas rodziny, ratowała prowadząc w różnych szkołach zajęcia świet­licowe i udzielając prywatnych lekcji recytacji.

Maria Wiercińska popierała okupacyjny bojkot niemieckich instytucji kultury, ale jednocześnie uważała, że czas wojenny nie może zostać zmarnowany. Jednoznacznie opowiadała się za działaniem. Wykładała recytację na wszystkich kursach podziemnego Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Zorganizowała około sto pięćdzie­siąt tajnych poranków i wieczorów poetyckich w szkołach i prywatnych mieszkaniach w Warszawie i poza nią. W swoją pracę włączała nie tylko aktorki i aktorów z dorobkiem, jak Elżbieta Barszczewska, Zofia Małynicz, Marian Wyrzykowski, Jan Kreczmar (nota bene wszyscy związani z Teatrem Polskim w Warszawie), ale też studentki i studentów PIST-u, między innymi Andrzeja Łapickiego i Zofię Mrozowską. Szacuje się, że ze swoimi konspiracyjnymi spektaklami Wiercińska dotarła do siedmiotysięcznej widowni. Po wojnie osiadała wraz z mężem i córką w Łodzi, gdzie zamierzała kontynuować pracę na rzecz promowania słowa i poezji.

Historia Sceny Poetyckiej przy Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi bywa najczęściej opowiadana przez nazwiska Edmunda Wiercińskiego, Bohdana Korzeniewskiego i Teresy Roszkowskiej. Maria Wiercińska pojawia się zwykle na drugim planie, jakby mimochodem, w przypisie do działalności męża. A przecież z krótkich, rozproszonych śladów wyłania się postać wyraźnie osobna, związana z ideą Sceny Poetyckiej nie przez towarzyskie czy rodzinne powiązania, lecz przez własną pracę i wrażliwość teatralną.

W czasie, gdy wokół prowadzonej przez Wiercińskiego Sceny Poetyckiej i jej pierwszej premiery – „Elektry” narastał spór polityczny, Maria Wiercińska prowadziła Estradę Poetycką działającą również przy Teatrze Wojska Polskiego. Estrada nie była dodatkiem organizacyjnym sceny dramatycznej. Stanowiła osobny obszar pracy nad słowem i obecnością poezji w przestrzeni publicznej. W powojennej rzeczywistości, zdominowanej przez problemy administracyjne i akademickie spory o kształt „nowej” sztuki, działalność taka mogła wydawać się czymś ubocznym, może nawet niepraktycznym. Tymczasem właśnie w pracy Marii ujawniała się jedna z najważniejszych intuicji całego środowiska: przekonanie, że po katastrofie wojny trzeba odbudować także wrażliwość społeczną i język duchowego doświadczenia.

Na warszawską uczelnię (PIST przemianowany na PWST) powróciła w 1953 roku i przez blisko dwadzieścia lat prowadziła tam zajęcia ze studentami wydziału aktorskiego i reżyserii. Reżyserowała spektakle dyplomowe. Pełniła też funkcję dziekana wydziału aktorskiego. Uzyskała stopień profesora nadzwyczajnego i zwyczajnego. W 1966 roku otrzymała Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za działalność pedagogiczną. Do jej wychowanków należeli m.in.: Zbigniew Zapasiewicz, Jan Kobuszewski, Krzysztof Kowalewski, Elżbieta Czyżewska, Piotr Fronczewski, Andrzej Seweryn. 

Oficjalnie potwierdziła uprawnienia reżyserskie. Reżyserowała w zawodowych teatrach warszawskich i poza Warszawą, będąc wierną redutowym zasadom: pracy zespołowej, pracy nad warsztatem aktorskim, szacunkowi dla słowa, szacunkowi dla autora, ale też dyscyplinie. 

Od 1 lipca 1952 roku była reżyserką Teatru Pol­skiego w Warszawie. Pracę zainaugurowała pamiętną inscenizacją „Wujaszka Wani” (prem. 24 stycznia 1953 w Teatrze Kameralnym). W Polskim przygotowała niemało wybitnych premier: m.in.
„Dom kobiet” Nałkowskiej, „Lato w Nohant” Iwaszkiewicza, „Matkę” Čapka, „Norę” Ibsena, „Trąd w pałacu sprawiedliwości” Bettiego, „Dom Bernardy Alby” Lorki, „Tak jest, jak się państwu zdaje” Pirandalla. Gościnnie reżyserowała również w innych teatrach: Teatrze Nowej Warszawy i Ateneum (1953), Teatrze im. Osterwy w Lublinie (1958), cztero­krotnie w Teatrze im. Jaracza w Łodzi (1961–63). Reżyserowała też spektakle dla Teatru Telewizji.

Jej działalność reżyserska w Teatrze Polskim w Warszawie przypadła na okres szczególny: od schyłku socrealizmu, przez polityczną „odwilż” 1956 roku, po pierwsze symptomy przemian. W tak burzliwych czasach Wiercińska konsekwentnie budowała swój model teatru oparty na kulturze słowa i pogłębionej warsztatowo pracy z aktorem. Zainteresowanie „żywym słowem” sprawiło, że w spektaklach szczególną wagę przywiązywała do dykcji i rytmu. Recenzenci zauważali, że prowadzi zespół aktorski z wielką wrażliwością, skutecznie rugując wszelką pretensjonalność i sentymentalizm. Interesowały ją teksty, w których można było połączyć refleksję moralną z kulturą literacką, może dlatego najchętniej sięgała po klasykę polską i europejską. Jej inscenizacje w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych wspierały prestiż Teatru Polskiego w Warszawie jako sceny klasycznego repertuaru.