W labiryncie teatru

W koncepcji reżysera spektaklu - Edwarda Wojtaszka kluczowe jest przestrzenne i moralne eksperymentowanie: teatr staje się laboratorium, w którym obserwowane postaci – podobnie jak widzowie – konfrontują się z prawdą ukrytą pod maskami społecznych ról. Poprzez paradoksalną logikę komedii – fałsz służy prawdzie, a maska odkrywa autentyczność – reżyser jeszcze mocniej podkreśla subtelne mechanizmy miłości, władzy i społecznej hierarchii, o których pisał w swoich tekstach Marivaux. 

Wyrafinowanie języka Marivaux – mariwodaż – nie jest tu jedynie kwiecistą formą dialogu, lecz instrumentem psychologicznym, pozwalającym postaciom (i widzom) wejść w głąb mechanizmów emocjonalnych i społecznych. Reżyser zestawia komedię i dramat, humor i powagę: widzowie, początkowo rozbawieni, stopniowo coraz mocniej doświadczają ciężaru emocjonalnego spektaklu, w której manipulacja uczuciami prowadzi do realnych konsekwencji.

Autor: Pierre de Marivaux (1688–1763) był jednym z najwybitniejszych francuskich dramaturgów XVIII wieku, uznawanym za mistrza komedii psychologicznej i subtelnej analizy uczuć. Pisał przede wszystkim dla paryskich scen Comédie-Italienne i Comédie-Française, gdzie jego sztuki zdobyły trwałe miejsce w repertuarze teatralnym.

Jego twórczość koncentruje się na relacjach miłosnych, grze pozorów i mechanizmach władzy ukrytych w codziennych gestach i słowach. Charakterystyczny styl dialogu Marivaux, zwany mariwodażem, opiera się na niuansach językowych, niedopowiedzeniach i precyzyjnym oddawaniu wewnętrznych wahań bohaterów.

Do najważniejszych dzieł autora należą Igraszki trafu i miłości oraz Fałszywe zwierzenia. Marivaux był także eseistą i powieściopisarzem; pozostawił po sobie niedokończone powieści Życie Marianny i Kariera wieśniaka. W 1742 roku został członkiem Akademii Francuskiej. Zmarł w Paryżu w 1763 roku.

Reżyser: Edward Wojtaszek (ur. 13 lutego 1954 w Warszawie) jest polskim reżyserem teatralnym, pedagogiem i tłumaczem, od lat związanym z najważniejszymi scenami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim, Teatrem Narodowym i Teatrem Ateneum w Warszawie. Ukończył studia reżyserskie w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, kształcił się również w Instytucie Studiów Teatralnych Uniwersytetu Paris III Sorbonne Nouvelle.

W swojej pracy reżyserskiej Wojtaszek znany jest z traktowania teatru jako przestrzeni moralnego i emocjonalnego eksperymentu. Chętnie sięga po klasykę dramatyczną, wydobywając z niej współczesne sensy i pytania dotyczące relacji międzyludzkich, władzy i odpowiedzialności.

Równolegle prowadzi działalność pedagogiczną — przez wiele lat był wykładowcą Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, gdzie uzyskał tytuł profesora. Jest również cenionym tłumaczem dramatów, m.in. Copiego, Gao Xingjiana i Jeana Cocteau, co istotnie wzbogaciło polski repertuar teatralny.

 

Tematy/słowniczek: 

Próba (épreuve) – sytuacja wystawienia uczuć, lojalności lub tożsamości bohatera na sprawdzian, często bez jego wiedzy.

Manipulacja – działanie polegające na wpływaniu na emocje i decyzje innych w imię własnych celów.

Mariwodaż (marivaudage) – charakterystyczny dla Marivaux styl dialogu, oparty na niuansach, niedopowiedzeniach, analizie uczuć, emocji i intencji.

Władza w relacjach – przewaga wynikająca z pozycji społecznej, majątku lub wiedzy, wykorzystywana do kontrolowania innych.

Teatr w teatrze – zabieg polegający na ukazaniu sytuacji teatralnej wewnątrz spektaklu.

Forma sceniczna

Scenografia i kostiumy zaprojektowane przez Weronikę Karwowską nawiązują do estetyki XVIII wieku, lecz nie są rekonstrukcją historyczną — tworzą raczej umowną, symboliczną przestrzeń gry. Wyraźnie zaznaczona jest teatralność świata przedstawionego: aktorzy często balansują między rolą a zachowaniem rzeczywistym, co wzmacnia temat granicy między udawaniem a prawdą. 

W Aktorach w dobrej wierze scena i kostiumy przenoszą widza w lekki, rokokowy świat: szerokie sukienki z rozbudowanymi biodrami, koronki, peruki i delikatny makijaż tworzą atmosferę wdzięku i komizmu, przypominając stylizowany ogród ze sceną pełen przestrzeni i światła. W Próbie ton staje się znacznie mroczniejszy. Centralnym punktem sceny jest odwrócony tyłem posąg kobiecy, który może symbolizować trudną sytuację kobiet. Kostiumy są bardziej stonowane, chociaż wciąż utrzymane we francuskiej stylistyce. 

Kontrast między lekkością a mrokiem wizualnie wzmacnia psychologiczną i moralną głębię obu jednoaktówek.

Muzyka (Tomasz Bajerski), ruch sceniczny (Leszek Bzdyl) oraz projekcje (Jagoda Chalcińska) budują rytm spektaklu i podkreślają zmianę tonu między obiema jednoaktówkami — od lekkiej, komediowej formy do chłodniejszej, niemal eksperymentalnej analizy relacji. 

Istotną rolę odgrywa słowo: dialog jest precyzyjny, gęsty znaczeniowo i pełen emocjonalnych napięć.

Ciekawostki

Obie jednoaktówki zostały wcześniej zrealizowane jako słuchowiska radiowe w reżyserii Edwarda Wojtaszka.

Marivaux, obok Moliera, uznawany jest za jednego z najważniejszych twórców francuskiej komedii, choć w Polsce pozostaje rzadziej grany.

Recenzja 1 – co myślisz o tej opinii?

„Aktorzy w dobrej wierze” i „Próba” to teksty głęboko poruszające. Pokazujące rozwarstwienie społeczne ówczesnej Francji i przerażającą prawdę o tym, na ile poszczególne stany mogły sobie pozwolić wobec siebie. Innymi słowy jak bezkarnie wszechwładna była francuska arystokracja. Fascynujące jest obserwowanie tego z perspektywy blisko trzystu lat. Patrzenie, jak wysublimowana podłość staje się perwersyjną rozrywką patrycjatu. Rozrywką, w której chcąc nie chcąc muszą brać udział osoby niżej stojące w społecznej hierarchii. Oto niewinny spektakl, przygotowywany przez służbę na zlecenie arystokratki, w domu bogatej acz gorzej urodzonej matrony staje się wstępem do wyrafinowanej gry towarzyskiej. Żartem, w którym za nic bierze się uczucia i godność tych, którzy mają być żartu ofiarami. (...) Dużo bardziej zagmatwana jest fabuła „Próby”. (...) O władzy, ustanowionej jedynie przez coś tak kuszącego jak bogactwo. O poczuciu absolutnej bezkarności, wynikającej z usytuowania w społeczeństwie. O podłości wreszcie. Podłości, która nie liczy się z niczym. Nie ma dla niej znaczenia człowiek z jego uczuciami. „Próba” kończy się przepięknie. Efektownie skąpana w zalewających scenę ciemnoczerwonych światłach. Ale czy jest tu dobre zakończenie?  Perełki w Polskim - Jacek Mroczek, TeatrVaria, 13.05.2025

 

Recenzja 2 – co myślisz o tej opinii?

Czy poza zjawiskową inscenizacją i przejmującą grą aktorską XVIII-wieczne teksty Marivaux mają jakiekolwiek przełożenie na współczesność? W Teatrze Polskim okazuje się, że nadzwyczaj duże, bo dotykają niezmiennej natury człowieka, jego skłonności do manipulowania innymi, wykorzystywania posiadanej władzy i ciągłej pogoni za bogactwem. Drogi usłanej często nikczemnościami, nie liczącej się z innymi, prowadzącej po trupach do celu, którym zawsze jest chęć posiadania więcej.  Światło i mrok - Marek Zajdler, Nasz Teatr, 15.05.2025