Czarownice z Salem
reż. Tomasz Fryzeł
autor: Arthur Miller
„Czarownice z Salem” to dramat amerykańskiego dramaturga - Arthura Millera. Został napisany w 1953 roku. Spektakl w Teatrze Polskim wyreżyserował Tomasz Fryzeł. Premiera odbyła się 22.10.2026 r. Sztuka trwa 3h z przerwą.
Inspiracją dla autora były autentyczne wydarzenia z 1692 roku, kiedy w purytańskiej społeczności Salem w Nowej Anglii doszło do serii procesów o czary. Wszystko zaczęło się od tajemniczego zachowania kilku młodych dziewcząt, którego mieszkańcy nie potrafili wyjaśnić. Wkrótce pojawiły się oskarżenia o kontakty z diabłem, a kolejne osoby zaczęto podejrzewać o uprawianie czarów. Strach, plotki i wzajemna nieufność doprowadziły do procesów, w wyniku których niewinni ludzie zostali skazani na śmierć. Miller, opowiadając o wydarzeniach z XVII wieku, nawiązywał również do współczesnych sobie doświadczeń - atmosfery politycznej podejrzliwości i prześladowań osób oskarżanych o sympatie komunistyczne w Stanach Zjednoczonych w czasach makkartyzmu.
W centrum dramatu znajduje się rozpad wspólnoty, która miała opierać się na wierze, moralności i wzajemnej odpowiedzialności. Kiedy pojawia się strach przed nieznanym, mieszkańcy Salem zaczynają szukać winnych, a prywatne urazy, zazdrość, poczucie krzywdy i pragnienie zemsty stają się źródłem kolejnych oskarżeń. Historia pokazuje, jak pojedyncze pomówienie może uruchomić lawinę wydarzeń, a podejrzenie, z czasem uznane za dowód, doprowadzić do tragedii.
Na co zwrócić uwagę, oglądając spektakl:
- na motywacje i decyzje bohaterów - wpływ strachu, presji społecznej i własnych przekonań na ich postępowanie
- na to, czym jest prawda, co uznaje się za dowód w sprawie oraz kto i na jakiej podstawie rozstrzyga o winie.
- na postać Rebekki Nurse - jej perspektywę i wpływ na odbiór przedstawianych wydarzeń
- na scenografię i ruchomą konstrukcję sceny - zmieniający się charakter przestrzeni oraz jej znaczenie dla rozgrywających się wydarzeń
- na sceny zbiorowe i choreografię aktorów - sposób przedstawienia zachowań grupy, zbiorowych emocji i relacji między jednostką a społecznością
- na grę aktorską i rolę słowa - znaczenie gestów, spojrzeń, milczenia, oskarżeń i zeznań;
- na muzykę, dźwięk i światło - ich rolę w budowaniu atmosfery i napięcia spektaklu
Cele edukacyjne
Spektakl rozwija umiejętność interpretacji dramatu współczesnego oraz analizy mechanizmów zbiorowej przemocy i niesprawiedliwości. Zachęca do refleksji nad prawdą, odpowiedzialnością, manipulacją i presją społeczną, a także nad rolą władzy, religii i zjawiskiem kozła ofiarnego. Skłania do dostrzegania związków między wydarzeniami historycznymi a współczesnymi zjawiskami społecznymi.
W opracowaniu znajdują się propozycje pytań do rozmowy z uczniami przed spektaklem. Odnoszą się do tematów poruszanych w sztuce i pomagają wprowadzić młodzież w jej problematykę oraz różnorodność podejmowanych wątków. Nauczyciele mogą wybrać spośród nich te, które uznają za najbardziej interesujące i odpowiednie dla swojej grupy, a następnie wykorzystać je podczas rozmowy na forum klasy, dyskusji w mniejszych zespołach lub w formie speed datingu (krótkich rozmów w parach, podczas których po kilku minutach zmienia się zarówno temat, jak i rozmówca).
Pytania do rozmowy
- Co się dzieje, kiedy ktoś zaczyna myśleć, zachowywać się lub żyć inaczej niż większość?
- Dlaczego w trudnych sytuacjach ludzie szukają winnego zamiast próbować zrozumieć przyczyny problemu? Dlaczego plotka potrafi zyskać większą wiarygodność niż sprawdzone informacje?
- Czy można usprawiedliwić kłamstwo, jeśli dzięki niemu ratujemy siebie lub bliskich?
- Czy świadek niesprawiedliwości ponosi odpowiedzialność za to, że nie reaguje? Co powstrzymuje ludzi przed sprzeciwieniem się większości?
- Co się dzieje, kiedy ktoś wykorzystuje autorytet, religię lub obowiązujące zasady do podporządkowania sobie innych?
Propozycje działań aktywizujących przed spektaklem
Żywy obraz: grupa i ktoś poza nią
W małych zespołach uczestnicy tworzą nieruchome obrazy przedstawiające:
- grupę, do której każdy chce należeć
- grupę, w której ktoś czuje się obcy
- moment, w którym ktoś zostaje wykluczony
- moment, w którym grupa decyduje się kogoś przyjąć
- moment, w którym ktoś staje w obronie osoby wykluczanej
Po obejrzeniu obrazów i ich interpetacji można zaprosić uczniów do ich modyfikowania: co musiałoby się zmienić w ustawieniu ciał, odległościach, spojrzeniach lub gestach, żeby sytuacja wyglądała inaczej?
Instrukcja obsługi grupy
Uczniowie zostają podzieleni na zespoły. Każdy z nich otrzymuje zadanie: stworzyć instrukcję obsługi wymyślonej wspólnoty. Musi ona zawierać pięć zasad, np.:
- Kto może do niej należeć?
- Co trzeba zrobić, żeby zostać przyjętym?
- Czego nie wolno robić?
- Co się dzieje, gdy ktoś łamie zasady?
- Kto decyduje o tym, kto jest „swój”, a kto „obcy”?
Następnie grupy prezentują swoje wspólnoty w formie krótkiej sceny lub reklamy. Można zestawić ze sobą zasady różnych grup i sprawdzić, jak bardzo potrafią się różnić. Warto też zapytać uczniów, do której z tych wspólnot chcieliby należeć i co kierowałoby ich wyborem.
Związki frazeologiczne
Uczniowie (w parach lub mniejszych grupach) losują związek frazeologiczny związany z tematem spektaklu. Następnie robią jego przekład intersemiotyczny w formie rysunku, rzeźby przestrzennej lub krótkiej scenki. Inni uczniowie mogą zgadywać, o jaki związek frazeologiczny chodzi.
Przykładowe frazeologizmy: mieć czyste sumienie, zasiać ziarno niepokoju, dolewać oliwy do ognia, wieszać na kimś psy, oczerniać kogoś, wyciągać brudy, robić z igły widły, nie ma dymu bez ognia, przykleić komuś łatkę, zrobić z kogoś kozła ofiarnego, mijać się z prawdą, mieć coś na sumieniu, odwracać kota ogonem, kłamstwo ma krótkie nogi, trzymać kogoś w garści, rządzić twardą ręką, postawić kogoś pod ścianą, trzymać język za zębami,
Zobacz także
Aktorzy w dobrej wierze. Próba.
reż. Edward Wojtaszek
autor Pierre de Marivaux
Czekoladki dla Prezesa
reż. Ewa Domańska, Ewa Makomaska
autor Sławomir Mrożek