Czarownice z Salem
reż. Tomasz Fryzeł
autor: Arthur Miller
Spektakl „Czarownice z Salem” w reżyserii Tomasza Fryzła jest inscenizacją dramatu Arthura Millera, inspirowanego autentycznymi wydarzeniami z 1692 roku, kiedy w amerykańskim miasteczku Salem doszło do procesów osób oskarżanych o czary.
Miller napisał dramat w latach 50. XX wieku, nawiązując również do współczesnych sobie wydarzeń w Stanach Zjednoczonych - antykomunistycznych śledztw i oskarżeń prowadzonych w okresie tzw. makkartyzmu.
Inscenizacja Tomasza Fryzła przenosi uwagę z samej historycznej rekonstrukcji na mechanizmy rządzące społecznością: narastającą nieufność, presję grupy, walkę o wpływy i poszukiwanie winnych. Salem staje się miejscem, w którym można przyjrzeć się zachowaniom i wyborom ludzi - również tym, które nie tracą aktualności.
Arthur Miller (1915–2005) - amerykański dramaturg, jeden z najważniejszych twórców teatru XX wieku. Urodził się w Nowym Jorku, studiował na Uniwersytecie Michigan. W swoich utworach często podejmował tematy odpowiedzialności jednostki, konfliktów moralnych, relacji rodzinnych i wpływu społeczeństwa na życie człowieka.
Do jego najbardziej znanych dramatów należą „Śmierć komiwojażera”, „Wszyscy moi synowie”, „Widok z mostu” oraz „Czarownice z Salem”. Za „Śmierć komiwojażera” otrzymał w 1949 roku Nagrodę Pulitzera.
Tomasz Fryzeł (ur. 1994) - polski reżyser teatralny i teatrolog. Ukończył Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Wydział Reżyserii Dramatu Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie. Studiował również literaturę francuską na paryskiej Sorbonie.
Zadebiutował w 2020 roku spektaklem „Bezpieczne miejsce” w Teatrze Łaźnia Nowa w Krakowie. W kolejnych latach reżyserował m.in. „Tajemniczy ogród”, „Milczenie”, „Gości Wieczerzy Pańskiej” na podstawie tekstu Ingmara Bergmana oraz „Ciemności kryją ziemię” na podstawie powieści Jerzego Andrzejewskiego.
W swoich realizacjach często podejmuje tematy duchowości, relacji międzyludzkich, moralnych wyborów i odpowiedzialności. Interesuje go teatr skupiony na słowie, pracy aktorów i wewnętrznych przeżyciach postaci.
Słowniczek
Makkartyzm - praktyka oskarżania i prześladowania osób podejrzewanych o sympatie komunistyczne w Stanach Zjednoczonych w latach 50. XX wieku. Oskarżenia często nie były poparte dowodami i prowadziły do publicznego napiętnowania oraz utraty pracy. Nazwa pochodzi od senatora Josepha McCarthy’ego, który prowadził kampanię przeciwko rzekomym komunistom.
Purytanie - członkowie religijno-społecznego ruchu reformatorskiego, który rozwijał się w XVI i XVII wieku w Anglii. Dążyli do ścisłego przestrzegania zasad wiary i surowego porządku moralnego. Tworzyli społeczności, w których religia regulowała wiele obszarów życia, także prywatnego.
Salem - miejscowość w Nowej Anglii (na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych), w której w 1692 roku odbyła się seria procesów o czary. Wydarzenia te stały się inspiracją dla dramatu Arthura Millera.
Procesy o czary - postępowania sądowe, podczas których ludzi oskarżano o uprawianie magii i zawieranie paktów z diabłem. W Salem oskarżenia, często pozbawione wiarygodnych dowodów, doprowadziły do skazania i egzekucji niewinnych osób.
Polowanie na czarownice - dosłownie: prześladowanie osób podejrzewanych o czary. W znaczeniu przenośnym: masowe oskarżanie i piętnowanie ludzi uznanych za wrogów lub winnych, często bez dowodów.
Tygiel - naczynie służące do stapiania różnych substancji w bardzo wysokiej temperaturze. W znaczeniu przenośnym: miejsce lub sytuacja, w której mieszają się różne emocje, interesy i napięcia. To także pierwotny tytuł dramatu Millera - The Crucible.
Forma sceniczna
Scenografię i kostiumy do spektaklu przygotowała Anna Oramus. Centralnym elementem scenicznej przestrzeni jest obrotowa scena z monumentalną konstrukcją przypominającą amfiteatr. Może ona kojarzyć się z miejscem zgromadzeń, sądem lub areną, na której rozgrywa się zbiorowy spektakl oskarżeń. Obecne w scenografii kręgi symbolizują narastającą presję i podporządkowanie jednostki wspólnocie.
Ważną rolę odgrywa obecność całego zespołu aktorskiego. Już przed rozpoczęciem przedstawienia na scenie znajduje się dwadzieścia nieruchomych postaci, wyłaniających się z półmroku. Ich obecność buduje atmosferę niepokoju i podkreśla, że zbiorowość jest jednym z głównych bohaterów spektaklu. Warto zwrócić uwagę na scenę, w której aktorka, podwieszona na linach, unosi się w powietrzu, sprawiając wrażenie, jakby lewitowała. Szczególnie wyraziste są też scena opętania, które rozgrywają się na platformie umieszczonej wśród widowni. Bliskość aktorów sprawia, że widzowie niemal znajdują się w centrum wydarzeń i mocniej odczuwają narastający chaos. Ekspresyjny ruch sceniczny pozwala aktorom tworzyć obrazy zbiorowej histerii.
Muzykę skomponował Nikodem Dybiński, a za reżyserię światła odpowiada Klaudyna Schubert. Dźwięk, pulsujące światło i dym sceniczny wzmacniają napięcie oraz poczucie osaczenia. Abstrakcyjna, monumentalna forma przedstawienia sprawia, że historia XVII-wiecznego Salem staje się opowieścią o mechanizmach presji grupowej, manipulacji i wykluczenia, które pozostają aktualne również współcześnie.
Ciekawostki i recenzje
- Oryginalny tytuł sztuki, The Crucible, oznacza „tygiel” - naczynie, w którym pod wpływem wysokiej temperatury zachodzą przemiany. Metaforycznie Salem staje się tyglem lęków, ambicji, zawiści i religijnego fanatyzmu.
- Czarownice z Salem powstały w 1953 roku jako nawiązanie do procesów czarownic z XVII wieku, ale także komentarz do ówczesnej sytuacji w USA. W czasach makkartyzmu osoby podejrzewane o sympatie komunistyczne poddawano przesłuchaniom, a samo podejrzenie mogło zniszczyć ich karierę i życie.
- Makkartyzm dotknął również samego Arthura Millera. Pisarz został wezwany przed komisję Kongresu USA i odmówił wskazywania nazwisk osób podejrzewanych o związki z komunizmem. Został za to skazany za obrazę Kongresu, jednak wyrok później uchylono.
Fryzeł nie traktuje dramatu Millera jedynie jako opowieści o historycznym polowaniu na czarownice. Interesuje go moment, w którym ludzie przestają ufać własnemu osądowi i powierzają go zbiorowości; chwila, gdy niepewność domaga się natychmiastowego wyjaśnienia, a lęk przed nieznanym znajduje ujście w oskarżeniu drugiego człowieka. W Salem nie potrzeba nadzwyczajnego zła, by uruchomić machinę przemocy. Wystarczą urażone ambicje, zazdrość, rozpacz, poczucie krzywdy i pragnienie odzyskania kontroli nad własnym życiem. Resztę zrobi wspólnota, która z podejrzeń uczyni prawo, plotkę potraktuje jak dowód, a moralną gorliwość wykorzysta do usprawiedliwienia okrucieństwa.
Co myślisz o tej opinii?
Czy spektakl pozwala dostrzec opisane w recenzji mechanizmy?
Zazdrość, chciwość, ksenofobia, rasizm: to wszystko pojęcia, które i dzisiaj często stanowią przyczyny rzucania oskarżeń i stawiania zarzutów. Mieszkańcy Salem żyją w przestrzeni otoczonej cytadelą i fosą (znakomita scenografia Anny Oramus), którą z symbolizowanym przez widownię światem zewnętrznym łączy jedynie wąska kładka: poza murem znajdują się tylko więzienie i dom Proctorów, większość akcji rozgrywa się natomiast w Salem właściwym, prawdziwym tyglu emocji i uprzedzeń.
Co myślisz o tej opinii?
W jaki sposób uprzedzenia wpływają na to, jak postrzegamy i oceniamy innych?
Zobacz także
Aktorzy w dobrej wierze. Próba.
reż. Edward Wojtaszek
autor Pierre de Marivaux
Czekoladki dla Prezesa
reż. Ewa Domańska, Ewa Makomaska
autor Sławomir Mrożek