Strona korzysta z plików cookies.

Dowiedz się więcej
Włącz tryb kontrastowy
Drukuj

Czarownice z Salem

reż. Tomasz Fryzeł
autor: Arthur Miller

Spektakl „Czarownice z Salem” w reżyserii Tomasza Fryzła jest inscenizacją dramatu Arthura Millera, inspirowanego autentycznymi wydarzeniami z 1692 roku, kiedy w amerykańskim miasteczku Salem doszło do procesów osób oskarżanych o czary.

Miller napisał dramat w latach 50. XX wieku, nawiązując również do współczesnych sobie wydarzeń w Stanach Zjednoczonych - antykomunistycznych śledztw i oskarżeń prowadzonych w okresie tzw. makkartyzmu.

Inscenizacja Tomasza Fryzła przenosi uwagę z samej historycznej rekonstrukcji na mechanizmy rządzące społecznością: narastającą nieufność, presję grupy, walkę o wpływy i poszukiwanie winnych. Salem staje się miejscem, w którym można przyjrzeć się zachowaniom i wyborom ludzi - również tym, które nie tracą aktualności.

Arthur Miller (1915–2005) - amerykański dramaturg, jeden z najważniejszych twórców teatru XX wieku. Urodził się w Nowym Jorku, studiował na Uniwersytecie Michigan. W swoich utworach często podejmował tematy odpowiedzialności jednostki, konfliktów moralnych, relacji rodzinnych i wpływu społeczeństwa na życie człowieka.

Do jego najbardziej znanych dramatów należą „Śmierć komiwojażera”, „Wszyscy moi synowie”, „Widok z mostu” oraz „Czarownice z Salem”. Za „Śmierć komiwojażera” otrzymał w 1949 roku Nagrodę Pulitzera.

Tomasz Fryzeł (ur. 1994) - polski reżyser teatralny i teatrolog. Ukończył Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Wydział Reżyserii Dramatu Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie. Studiował również literaturę francuską na paryskiej Sorbonie.

Zadebiutował w 2020 roku spektaklem „Bezpieczne miejsce” w Teatrze Łaźnia Nowa w Krakowie. W kolejnych latach reżyserował m.in. „Tajemniczy ogród”, „Milczenie”, „Gości Wieczerzy Pańskiej” na podstawie tekstu Ingmara Bergmana oraz „Ciemności kryją ziemię” na podstawie powieści Jerzego Andrzejewskiego.

W swoich realizacjach często podejmuje tematy duchowości, relacji międzyludzkich, moralnych wyborów i odpowiedzialności. Interesuje go teatr skupiony na słowie, pracy aktorów i wewnętrznych przeżyciach postaci.

Słowniczek

Makkartyzm - praktyka oskarżania i prześladowania osób podejrzewanych o sympatie komunistyczne w Stanach Zjednoczonych w latach 50. XX wieku. Oskarżenia często nie były poparte dowodami i prowadziły do publicznego napiętnowania oraz utraty pracy. Nazwa pochodzi od senatora Josepha McCarthy’ego, który prowadził kampanię przeciwko rzekomym komunistom.

Purytanie - członkowie religijno-społecznego ruchu reformatorskiego, który rozwijał się w XVI i XVII wieku w Anglii. Dążyli do ścisłego przestrzegania zasad wiary i surowego porządku moralnego. Tworzyli społeczności, w których religia regulowała wiele obszarów życia, także prywatnego.

Salem - miejscowość w Nowej Anglii (na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych), w której w 1692 roku odbyła się seria procesów o czary. Wydarzenia te stały się inspiracją dla dramatu Arthura Millera.

Procesy o czary - postępowania sądowe, podczas których ludzi oskarżano o uprawianie magii i zawieranie paktów z diabłem. W Salem oskarżenia, często pozbawione wiarygodnych dowodów, doprowadziły do skazania i egzekucji niewinnych osób.

Polowanie na czarownice - dosłownie: prześladowanie osób podejrzewanych o czary. W znaczeniu przenośnym: masowe oskarżanie i piętnowanie ludzi uznanych za wrogów lub winnych, często bez dowodów.

Tygiel - naczynie służące do stapiania różnych substancji w bardzo wysokiej temperaturze. W znaczeniu przenośnym: miejsce lub sytuacja, w której mieszają się różne emocje, interesy i napięcia. To także pierwotny tytuł dramatu Millera - The Crucible.

Forma sceniczna

Scenografię i kostiumy do spektaklu przygotowała Anna Oramus. Centralnym elementem scenicznej przestrzeni jest obrotowa scena z monumentalną konstrukcją przypominającą amfiteatr. Może ona kojarzyć się z miejscem zgromadzeń, sądem lub areną, na której rozgrywa się zbiorowy spektakl oskarżeń. Obecne w scenografii kręgi symbolizują narastającą presję i podporządkowanie jednostki wspólnocie.

Ważną rolę odgrywa obecność całego zespołu aktorskiego. Już przed rozpoczęciem przedstawienia na scenie znajduje się dwadzieścia nieruchomych postaci, wyłaniających się z półmroku. Ich obecność buduje atmosferę niepokoju i podkreśla, że zbiorowość jest jednym z głównych bohaterów spektaklu. Warto zwrócić uwagę na scenę, w której aktorka, podwieszona na linach, unosi się w powietrzu, sprawiając wrażenie, jakby lewitowała. Szczególnie wyraziste są też scena opętania, które rozgrywają się na platformie umieszczonej wśród widowni. Bliskość aktorów sprawia, że widzowie niemal znajdują się w centrum wydarzeń i mocniej odczuwają narastający chaos. Ekspresyjny ruch sceniczny pozwala aktorom tworzyć obrazy zbiorowej histerii.

Muzykę skomponował Nikodem Dybiński, a za reżyserię światła odpowiada Klaudyna Schubert. Dźwięk, pulsujące światło i dym sceniczny wzmacniają napięcie oraz poczucie osaczenia. Abstrakcyjna, monumentalna forma przedstawienia sprawia, że historia XVII-wiecznego Salem staje się opowieścią o mechanizmach presji grupowej, manipulacji i wykluczenia, które pozostają aktualne również współcześnie.

Ciekawostki i recenzje

  •  Oryginalny tytuł sztuki, The Crucible, oznacza „tygiel” - naczynie, w którym pod wpływem wysokiej temperatury zachodzą przemiany. Metaforycznie Salem staje się tyglem lęków, ambicji, zawiści i religijnego fanatyzmu.
  • Czarownice z Salem powstały w 1953 roku jako nawiązanie do procesów czarownic z XVII wieku, ale także komentarz do ówczesnej sytuacji w USA. W czasach makkartyzmu osoby podejrzewane o sympatie komunistyczne poddawano przesłuchaniom, a samo podejrzenie mogło zniszczyć ich karierę i życie.
  • Makkartyzm dotknął również samego Arthura Millera. Pisarz został wezwany przed komisję Kongresu USA i odmówił wskazywania nazwisk osób podejrzewanych o związki z komunizmem. Został za to skazany za obrazę Kongresu, jednak wyrok później uchylono.

Fryzeł nie traktuje dramatu Millera jedynie jako opowieści o historycznym polowaniu na czarownice. Interesuje go moment, w którym ludzie przestają ufać własnemu osądowi i powierzają go zbiorowości; chwila, gdy niepewność domaga się natychmiastowego wyjaśnienia, a lęk przed nieznanym znajduje ujście w oskarżeniu drugiego człowieka. W Salem nie potrzeba nadzwyczajnego zła, by uruchomić machinę przemocy. Wystarczą urażone ambicje, zazdrość, rozpacz, poczucie krzywdy i pragnienie odzyskania kontroli nad własnym życiem. Resztę zrobi wspólnota, która z podejrzeń uczyni prawo, plotkę potraktuje jak dowód, a moralną gorliwość wykorzysta do usprawiedliwienia okrucieństwa.

- Kiedy strach staje się wspólnikiem zbrodni, Wiesław Kowalski, e-teatr, 23.10.2026

 

Co myślisz o tej opinii?
Czy spektakl pozwala dostrzec opisane w recenzji mechanizmy?

Zazdrość, chciwość, ksenofobia, rasizm: to wszystko pojęcia, które i dzisiaj często stanowią przyczyny rzucania oskarżeń i stawiania zarzutów. Mieszkańcy Salem żyją w przestrzeni otoczonej cytadelą i fosą (znakomita scenografia Anny Oramus), którą z symbolizowanym przez widownię światem zewnętrznym łączy jedynie wąska kładka: poza murem znajdują się tylko więzienie i dom Proctorów, większość akcji rozgrywa się natomiast w Salem właściwym, prawdziwym tyglu emocji i uprzedzeń. 

  - Czy będziemy płonąć w tym ogniu?, Lena Kuran, Teatr dla wszystkich, 25.10.2026

Co myślisz o tej opinii?
W jaki sposób uprzedzenia wpływają na to, jak postrzegamy i oceniamy innych?

Zobacz także

Aktorzy w dobrej wierze. Próba.

Aktorzy w dobrej wierze. Próba.

reż. Edward Wojtaszek
autor Pierre de Marivaux

Zobacz
Charków! Charków!

Charków! Charków!

reż. Svitlana Oleshko
autor Serhij Żadan

Zobacz
Czekoladki dla Prezesa

Czekoladki dla Prezesa

reż. Ewa Domańska, Ewa Makomaska
autor Sławomir Mrożek

Zobacz
Cztery pory miłości

Cztery pory miłości

reż. Wojciech Czerwiński
autor Wojciech Czerwiński

Zobacz