W labiryncie teatru

Wprowadzenie

Spektakl Grzegorza Jarzyny powstał na motywach powieści Jana Potockiego “Rękopis znaleziony w Saragossie”. Utwór ten to niezwykły przykład szkatułkowej powieści łotrzykowskiej. Wyobraź sobie fabułę, w której każde otworzenie drzwi prowadzi do innej przygody. Gdzie nic nie jest pewne, a bohater może w jednej chwili walczyć z duchami, by w następnej znaleźć sią w środku romansu lub matematycznej zagadki. Podróż młodego oficera z XVIII wiecznej Hiszpanii, który w czasie wędrówki przez góry Sierra Morena trafia do miejsc, to opowieść, w której rzeczywistość miesza się ze snem, a każda napotkana osoba ma dziwnie fascynującą historię . Są to piękne księżniczki, wędrowni rzemieszkowie, kabalistki, hazardziści, zbójcy, mnisi. Każdy wątek - jak w matrioszce - otwiera kolejny, a wszystkie układają się w opowieść o dojrzewaniu człowieka do pełnej wersji siebie. Grzegorz Jarzyna w swojej adaptacji decyduje się umieścić głównego bohatera w strukturze przypominającej grę komputerową. Każda decyzja bohatera pozwala przenieść go na kolejny poziom, słowa klucze uruchamiają nowe możliwości, przynoszą nagrody lub wpędzają go w tarapaty. Zapleczem gry są narady członków rodu Gomelezów, manipulatorów, twórców fabuły, w której porusza się bohater. Jego przygoda okazuje się swoistym testem, rekrutacją do roli sukcesora, następcy liderów w tajnym bractwie. To przywodzi na myśl pytania o prawdziwość historii, w których jako ludzie uczestniczymy, o drugie dno mechanizmów rządzących światem.  Spektakl jest niezwykle widowiskową realizacją, w której bogata i zmieniająca się scenografia pozwala nam przenosić się co chwila w inny klimat i prowadzi przez kolejne sensy oraz ich tajemnicze połączenia. 

Wątki do śledzenia w spektaklu

Przedstawienie jest inspirowane tekstem Potockiego pod względem konstrukcyjnym. Kolejne sceny są jak kolejne szkatułki z przygodami. Zwróćcie uwagę, w jaki sposób realizowane są przejścia pomiędzy scenami. Co dzieje się na scenie? Jak zmienia się przestrzeń? W jaki sposób światło, muzyka i inne elementy teatralnego języka wspierają zwroty akcji. 
Zwróćcie uwagę na pojawiające się postaci. Każda z nich wnosi inną inspirację, inną jakość w życie bohatera. Spróbujcie obserwować kim są pojawiające się na drodze oficera osoby. Która z nich ma największy wpływ na jego decyzje i życie?

Analizując spektakl “Rękopis znaleziony w Saragossie. Dziedzictwo Gomelezów” warto zwrócić uwagę na status decyzji bohatera. Zdaje się być on poddany zarówno algorytmom zaprogramowanym przez manipulatorów, jak i sprawczy, w momentach, w których wymyka się ustawieniom domyślnym. Oglądając spektakl zwróćcie uwagę - w których momentach działa wola i sprawczość bohatera? Kiedy zaś sytuację określają zasady gry? 
Spektakl to prawdziwie erudycyjna mozaika. Pojawia się wiele odniesień do europejskich tradycji religijnych, intelektualnych, kulturowych a także do bieżących tematów debaty publicznej. Spróbujcie dostrzec i nazwać: do jakich tekstów kultury odwołuje się tekst? Jakie tradycje kulturowe pojawiają się w formie odniesień? Jakie wątki z  współczesnego świata społecznego pojawiają się w przedstawieniu?

Zwróćcie uwagę na sceny z zaplecza gry komputerowej, w których akcja zatrzymuje się gdzie obserwujemy narady twórców rzeczywistości wirtualnej, w której uczestniczy bohater. Jak rozumiecie ich rozmowy? Co koncepcja reżyserska, w której wszystkie perypetie bohatera są zaprogramowane,  zaś jego działania wpisują się w algorytm gry, opowiada Twoim zdaniem o naturze naszego świata?

Cele edukacyjne

Oglądając spektakl osoba uczniowska ma szansę:

• poznać historię, która reprezentuje gatunek powieści łotrzykowskiej, zobaczyć na czym polega budowa szkatułkowa,
• zetknąć się z różnymi koncepcjami i tradycjami filozoficzno-kulturowymi przywołanymi przez autora tekstu “Rękopis znaleziony w Saragossie” i obecnymi w inscenizacji  spektaklu,
• dowiedzieć się czym jest metateatralność i zobaczyć przykład spektaklu, który poddaje refleksji sam status teatralnej opowieści,
• poddać refleksji kwestie przeznaczenia, przypadku, sprawczości człowieka, bycia poddanym zewnętrznej determinacji, manipulacji,
• zyskać inspirację do refleksji na temat tego, czym jest socjalizacja społeczna oraz uwikłanie współczesnego człowieka w społeczne przymusy i nakazy,
• zapoznać się  z pracą jednego z najważniejszych współczesnych reżyserów teatralnych,
• doświadczyć widowiska teatralnego korzystającego z bogactwa środków teatralnych, jakimi dysponuje nowoczesna scena, takich jak: rozbudowana reżyseria świateł, mobilna scenografia, efekt przestrzennego dźwięku.

Pytania i aktywności wprowadzające

Pytania

1. Czego metaforą jest w spektaklu gra komputerowa? Co dzieje się z bohaterem naprawdę, gdy jest we wnętrzu historii?

2. Kim są postaci w garniturach? Jakie mają cele i intencje? Na czym polega konflikt między nimi?

3. Jakie wartości prowadzą bohatera spektaklu? Czy te wartości ulegają zmianie? Co jest dla niego najważniejsze na kolejnych etapach podróży?

Propozycje działań aktywizujących 

1. Przypomnijcie sobie dwa/ trzy filmy, dzieła literackie opierające się o koncept sztucznego świata, przygotowanego przez inne osoby/ instytucje/ siły dla głównego bohatera (podpowiedzi: Truman Show, Matrix).
    
2. Zastanówcie się z jakimi systemami/ koncepcjami religijnymi, filozoficznymi, gospodarczymi, edukacyjnymi, społecznymi styka się współcześnie młody człowiek. Wypiszcie je wspólnie w ramach burzy mózgów. Potem niech każda osoba wybierze jeden, który uważa dla siebie za najbardziej inspirujący i drugi który widzi jako najbardziej szkodliwy.